کتابخانه عمومی بالقرآن

مقدمه

در ابتدای خیابان حجون، گورستانی وجود دارد که در گذشته آن را «مقبره معلاة» می نامیدند و هم اکنون در میان اهل مکّه به «جنة المعلاة» [1] و در بین ایرانیان به «قبرستان ابوطالب» معروف است.ازرقی (م 250 هـ. ق) در اخبار مکّه، پیشینه تاریخی آن را اینگونه بیان می کند:در حجون گردنه ایست که از محل نخلستان عوف و از کنار دو قناتی که بالای خانه معروف به «مال الله» است می گذرد و تا درّه سلاخ ها می رسد. در دامنه آن، در دره سلاخ ها به روزگار جاهلی گورستان قرار داشته و کثیر بن کثیر درباره آن گورستان چنین سروده است:کم بذاک الحَجون من حی ّ صدق و کــــهــول اعــفــة و شــبـــاب«در این حجون چه بسیار دوستان راستین از جوانان و پیران پاکدامن در گور آرمیده اند». [2] ابن عباس نقل می کند که پیامبر ـ ص ـ درباره این گورستان فرموده است: «این گورستان مردم مکه، چه نیکو گورستانی است». [3] درّه ای که این گورستان در آن قرار دارد به نام «شِعْب اَبِی دُبّ» معروف است ازرقی از پدر بزرگش و او از زنجی نقل می کند که:مردم مکه در دوره جاهلی و آغاز اسلام، مردگان خود را در دره اَبــی دُبّ [4] ـ که بخشی از حَجُون است تا دره صَفی; یعنی صَفّیُ السِباب و در دره ای که پیوسته به گردنه مدنیین است و امروز این بخش، گورستان مردم مکه است ـ دفن می کردند، پس منطقه گورستان بالاتر کشیده، و پیوسته به کوه و گردنه اَذاخِر و کنار محوطه خِرْمان شد. مکان امروز آن نیز در ابتدای شارع «حَجون» است.حجاج و زائران محترم بیت الله الحرام همه ساله پس از انجام اعمال عمره و یا حج، کنار این قبرستان آمده و مدفونین در آن، ازجمله حضرت خدیجه ـ علیهاسلام ـ ابوطالب و... را زیارت می کنند.از گذشته تاکنون این قبرستان به نام «شِعْبِ اَبی طالب» ـ همان مکانی که رسول خدا ـ ص ـ و ابی طالب و همراهانشان حدود سه سال توسط مشرکان محاصره و مورد تحریم اقتصادی قرار گرفتند ـ نیز به مردم معرفی شده که از لحاظ تاریخی نادرست بوده، و شِعْبِ ابی طالب در مکان دیگری نزدیک مسجدالحرام واقع شده است.آنچه را که در این سطور خواهید خواند دلائلی روشن و قطعی در اثبات این مدّعاست.

شعب در لغـت

در لِسان العرب آمده است:«والشِّعْبُ» (بِالْکَسْرِ) ما انْفَرَجَ بَیْنَ جَبَلَیْن و قِیل: هُوَ الطّریقُ فِی الْجَبَلِ و الجَمْعُ «الشّعابْ». «شِعْب» (به کسر شین) شکاف بین دو کوه را گویند. به راه کوهستانی نیز گفته شده است. جمع آن «شِعاب» می باشد. [5] جوهری (م 393 هـ. ق) در صحاح می نویسد:«والشِعْبُ» (بالکسر) الطَّریقُ فِی الْجَبَل وَ الْجَمْع «الشِعابُ».«شِعْب» (به کسر شین) راه در کوه را گویند، جمع آن نیز «شِعاب» است. [6] فخرالدّینِ طُرِیحی (م 1085 هـ. ق) در مجمع البحرین می نویسد:«شِعْب» (به کسر شین) راه در کوه را گویند جمع آن «شِعاب» مانند کِتاب است. [7] در فرهنگ معین نیز آمده است:شِعْب: راهی در کوه باشد، دره. [8] .

مکان شعب ابی طالب

شهر مکه در یک منطقه کوهستانی قرار گرفته، و در نتیجه درون دره ها که از سیل مصون بوده و بصورت یک حصار طبیعی خانه ها را در درون خویش جای می داده، محل زندگی قبائل مختلف بوده است. در نزدیکی مسجدالحرام سه شِعْبِ نزدیک به هم وجود دارد که اسامی آنها عبارت است از: 1 ـ شِعْبِ ابی طالب 2 ـ شِعْبِ بنی هاشم 3 ـ شِعْبِ بنی عامر. اجداد و بستگان پیامبــر ـ ص ـ معمولاً در این سه شِعْبِ زندگی می کرده اند. [9] .مرحوم طریحی پس از آنکه شِعْبِ را معنی می کند، می نویسد:وشِعْب ابی طالب بمکّة مکان مولد النبی ّ ـ ص ـ و شِعْبُ الدُبّ ایضا بِمَکّة و اَنْتَ خارِجٌ إلی مِنی.شِعْبِ ابی طالب در مکّه، زادگاه نبی اکرم ـ ص ـ است و شِعْب دُبّ نیز در مکّه در مسیر مِنی قرار دارد. [10] .در مُعْجَم البُلدان ذیل «شِعْبِ اَبی یُوسُف» آمده است: آن همان درّه ایست که پیامبر ـ ص ـ و بنی هاشم، هنگامی که قریش بر جنگ آنان هم قسم شده و نامه نوشتند، بدان پناه بردند. این درّه از آنِ عبدالمطّلب بود، هنگامی که چشمانش کم سو شد آن را میان فرزندانش تقسیم کرد، پیامبر ـ ص ـ نیز سهم پدرش عبدالله را گرفت و آن محل خانه های بنی هاشم بود. ابوطالب گفته است:جَزی َ الله عنّـا عَبْـد شَمْس و نَوْفــلاًوتَیْـماً و مَخْـزُوماً عقوقـاً و مأثمــاًبتَـفــریـقـهِـم من بَـعـدوُدِّ و أُلـفَـةجـماعـتنا کـیما یَـنالُـوا المَـحارِمـاکَـذَبتـم وبیـت الله نُبْـزِی مُـحَـمـدّاولمّا تَرَوْایوماًلَدَی الشِعْب قائِماً [11] .مرحوم علامّه مجلسی ـ ره ـ می نویسد:«شِعْبِ»; شکاف بین دو کوه است و شِعْبِ اَبی طالِب در مکه معروف و شناخته شده است و آن همان مکانی است که رسول خدا ـ ص ـ و ابوطالب و دیگر بنی هاشم پس از آنکه قریش آنها را از بین خود راندند، در آنجا بودند...آن گاه خانه ای محمدبن یوسف را نیز همان خانه می داند که رسول خدا ـ ص ـ آن را به عقیل بخشید سپس محمد بن یوسف آن را از فرزندان عقیل خریداری نمود و به خانه محمدبن یوسف شهرت یافت او در پایان می نویسد: این مکان با همین خصوصیات اینک نیز در مکه موجود است، و مردم آنجا را زیارت می کنند. [12] .

خانه ای که پیامبر در آن به دنیا آمـد

شناخت محل تولدِ پیامبر ـ ص ـ و نیز مکان سکونت بنی هاشم در مکّه می تواند در شناسایی شِعْبِ اَبی طالب مفید باشد:اَزْرَقی می نویسد:مَوْلِد، یعنی خانه ای که پیامبر ـ ص ـ در آن متولد شده اند و اکنون در خانه محمّدبن یوسف برادر حجّاج بن یوسف قرار دارد. هنگامی که پیامبر ـ ص ـ هجرت فرمود این خانه را عقیل پسر ابوطالب تصرف کرد و در همین باره و موارد دیگر است که پیامبر ـ ص ـ در حجة الوداع هنگامی که به ایشان گفته شد کجا فرود می آیید؟ فرمودند مگر عقیل برای ما سایبانی باقی گذاشته است؟ این خانه همچنان در تصرف عقیل و فرزندان او بود تا آنکه فرزندان عقیل آن را به محمد بن یوسف ثقفی فروختند و او آن را ضمیمه خانه خود ـ که به خانه سپید معروف است ـ کرد، و این خانه همچنان ضمیمه آن بود تا آنکه خیزران [13] ـ مادر موسی و هارون خلیفگان عباسی ـ حج گزارد و آن را از آن خانه جدا کرد و مسجدی در آن ساخت که در آن نماز می گزارند و برای آن در کوچه ای که کنار آن است و به کوچه «مَوْلد» معروف است در بازکرد. این درّه امروز به شعب بنی هاشم و شعب علی ـ ع ـ معروف است [14] و به بازاری که به آن سوق اللیل می گویند می رسد. [15] .سپس ابوالولید می گوید: از پدربزرگم و یوسف بن محمد شنیدم که موضوع جایگاه ولادت پیامبر ـ ص ـ را ثابت و درست می دانند و می گویند همین جاست و میان مردم مکه در این باره هیچگونه اختلافی نیست.فاکهی (م 272، 279 هـ. ق) می نویسد: خانه ابن یوسف، و دره ابن یوسف از آن ابی طالب بوده، و رسول خدا ـ ص ـ در قسمتی از همین خانه متولد گردید و این همان دره ایست که قریش بنی هاشم را در حالی که پیامبر ـ ص ـ با آنها بود، محاصره نمودند. [16] .عبدالله بن عباس نیز در همین درّه متولد شده است. [17] .محقق کتاب اخبار مکه می گوید: این دره امروز، به دره علی «شِعْبِ اَبی طالِب» شناخته می شود. [18] .فاکهی پیشینه تاریخی خانه اَبی یُوسف را اینگونه بیان می کند:برخی از مردم گفته اند: خانه ابن یوسف از آن عبدالمطّلب بوده است، آنگاه حجّاج برادرش محمّد بن یوسف را مأمور ساخت و او آن را به صدهزار درهم خرید. سپس حجّاج آن خانه را به برادرش بخشید و از او خواست آن را بسازد. وکلای محمدبن یوسف نیز آن را ساختند. [19] .باز فاکهی می گوید: پیامبر ـ ص ـ سهم خود از این خانه را به عقیل بن ابیطالب بخشید. [20] مرحوم کلینی (م 329 هـ. ق) ـ قدّس سرّه ـ می نویسد:مادر رسول اکرم ـ ص ـ در منزل عبدالله بن عبدالمطّلب که نزدیک جمره وسطی بود وَ وَلَدَتَه فیشِعْبِ اَبی طالِب فی دارِ مُحَمّدِ بنیُوسُف... و در شِعْبِ ابی طالب در خانه محمّد بن یوسف (وقتی داخل خانه شدی در گوشه آن خانه سمت چپ) آنحضرت را به دنیا آورد. آنگاه خیزران آن را به مسجد تبدیل کرد که مردم در آن نماز می گزاردند... [21] .آمنه بنت وهب مادر گرامی پیامبر ـ ص ـ در شب جمعه از ماه رجب21 در شِعْبِ، رسول خدا ـ ص ـ را حامله شد.باتوجه به صراحتی که ایشان در رابطه با شِعْبِ دارند می توان فهمید جمله: وماتت خدیجه ـ علیها السلام ـ حین خرج رسول الله ـ ص ـ من الشِّعْب... [22] بدین معناست که حضرت خدیجه ـ س ـ پس از رفع محاصره، و آزادی رسول خدا ـ ص ـ وفات یافت.سید محسن امین ـ رحمة الله علیه ـ در اعیان الشیعه می نویسد:رسول خدا ـ ص ـ در خانه ای که به دار ابی یوسف معروف است متولّد گردید ـ و او محمدبن یوسف برادر حجاج است ـ این خانه از آن رسول خدا ـ ص ـ بود که آن حضرت آن را به عقیل فرزند ابوطالب بخشید. و زمانی که عقیل وفات یافت محمد بن یوسف آن را از فرزندان عقیل خریداری نمود و آنگاه که خانه معروف به دار ابی یوسف ساخته می شد، خانه پیامبـر ـ ص ـ را نیز به خانه خود ضمیمه ساخت سپس خیزران مادر رشید آن را گرفت و از خانه ابویوسف جدا و آن رابه مسجدی تبدیل کرده که تا این زمان معروف بود، و مردم در آن نماز می خواندند و آنجا را زیارت نموده، بدان تبریک می جستند و زمانی که وهابیان بر مکه سلطه یافتند این مسجد را ویران نموده و از زیارت آن جلوگیری کردند و آنجا را محل نگهداری چهارپایان! قراردادند. [23] محمدبن یوسف ثقفی والی حکومت یمن بود و به ستم و دشمنی با خاندان علی بن ابیطالب ـ ع ـ شهرت داشت وی در سال یکصد یا کمی قبل از آن در یمن وفات یافت. [24] .تقی الدّین حسینی مکّی (م 832 هـ. ق) می نویسد:رسول خدا ـ ص ـ در مکه، در خانه محمد بن یوسف برادر حجاج ابن یوسف متولد شد. [25] .خانه ای که نزدیک صفا است خانه خیزران است و خانه ابن یوسف در سوق اللیل و همان مکانی است که به مَوْلِد نبی اکرم معروف است. [26] .در سیره حَلبیّه آمده است:محل ولادت رسول خدا ـ ص ـ مکّه، و در خانه ایست کـه بـه نـام محمد بن یوسف ـ برادر حجاج ـ خوانده می شود...محمد بن یوسف آن را به قیمت یکصد هزار دینار از فرزندان عقیل خریداری نمود و به خانه خویش ملحق ساخت و نام آن را نیز (دار البیضاء) خانه سفید نهاد; زیرا که آن را از گچ ساخته و اطراف آن را نیز گچ کشیده بودند و در نتیجه تمامی ساختمان به رنگ سفید بود. و از آن پس، به خانه ابو یوسف شهرت یافت. [27] .محل ولادت پیامبر ـ ص ـ را پس از مسجدالحرام برترین مکان دانسته اند. [28] .بـرخی ولادت حـضـرت فـاطمه زهرا ـ س ـ را نیز در همین مکان می دانند. [29] در فتح مکه، رسول خدا ـ ص ـ در منطقه حجون خیمه زده و وارد شهر نشدند، به آن حضرت گفته شد به منزل خودتان در شِعْب نمی روید؟ حضرت فرمود: آیا عقیل برای ما منزلی باقی گذاشته است؟ [30] .این نقل تاریخی بیانگر آنست که «شِعْبِ ابی طالب» در منطقه «حَجُون» نبوده، بلکه در نزدیکی «مسجدالحرام» و در کنار کوه صفا قرار داشته، و خیزران مادر هارون الرشید هنگامی که حج می گزارد آن را از خانه ابویوسف جدا نموده، مسجدی در آن مکان ساخت. بنای مسجد را به زبیده همسر هارون نیز نسبت داده اند که در صورت صحت، تعمیر و یا تجدید بنای مسجد بوده است. [31] .البته در نقل دیگری آمده که خیزران خانه ارقم را خریده و در آن مسجدی بنا نمود [32] و چون این خانه نیز در کنار صفا بوده، برخی آن را با خانه ابو یوسف اشتباه کرده اند.مسعودی (345 هـ. ق) می نویسد:تولّد او ـ علیه الصلوة و السلام ـ هشتم ربیع الاول همان سال (یعنی سال عام الفیل) در مکه، در خانه ابن یوسف بود که بعدها خیزران مادر هادی و رشید آنجا مسجدی ساختند. [33] .و در جای دیگر می گوید: بسال چهل و ششم، قریشیان پیغمبر ـ ص ـ را با بنی هاشم و بنی عبدالمطّلب در دره کوه محصور کردند. بسال پنجاهم او ـ علیه السلام ـ با کسان خود از دره بیرون آمد. [34] .ابن اثیر (م 630 هـ. ق) به نقل از ابن اسحاق می نویسد:مکان ولادت رسول خدا خانه ایست که به خانه ابن یوسف مشهور است. آن حضرت آن را به عقیل بخشیده، و تا زمان فوت وی در اختیار او بود، سپس محمد بن یوسف برادر حجاج آن را از فرزندان عقیل خریداری نمود و به خانه معروف به دار ابن یوسف ضمیمه ساخت، آنگاه خیزران آن خانه را از خانه ابویوسف جدا نموده، آنجا مسجدی ساخت که در آن نماز می گزارند. [35] .طبری (م 310 هـ. ق) نیز مکان تولّد پیامبر ـ ص ـ را خانه ابو یوسف می داند. [36] .فاسی (م 832 هـ. ق) می نویسد:ولادت رسول خدا ـ ص ـ در مکانی در سوق اللیل که نزد مردم مکه شهرت داشته قرار دارد. [37] .محمد طاهر کردی مکی می گوید:ولادت رسول خدا ـ ص ـ در مکه در خانه ابی طالب در شِعْبِ بَنی هاشم بوده است. [38] .ولادت نبی ـ ص ـ در مکه در خانه ابی طالب در شِعْبِ بنی هاشم نزدیک مسجدالحرام بوده که امروزه، شِعْبِ علی; یعنی علی بن ابیطالب نامیده می شود و پیوسته محل ولادت آن حضرت تا به امروز معروف و شناخته شده است. [39] .اکثر قریب به اتفاق مورّخین، مکان ولادت پیامبر ـ ص ـ را در شِعْبِ ابی طالب یا در خانه نزدیک صفا، و یا در خانه معروف به خانه اَبُویوسف ذکر کرده اند که هر سه، یک مکان است. [40] .در کتاب سیرة ساکن الحجاز آمده است:مکان ولادت پیامبر ـ ص ـ در شِعْبِ بَنی هاشم بوده است سپس توضیح می دهد که: شِعْبِ بنی هاشم نزد اهل مکه شناخته شده است و همه ساله مردم در آنجا اجتماع نموده، مجلس جشن بپا می کنند و بیش از آنچه تاکنون در اعیادشان مجالس جشن و شادی دارند، در آنجا مجلس شادی بپا می کنند. سپس در پاورقی کتاب از محبّ الدین طَبری مکی نقل کرده که می گوید: خانه پیامبر ـ ص ـ را در زمان هجرت آن حضرت ـ ص ـ به مدینه، عقیل مالک شده. و پیوسته در دست او و فرزندانش باقی ماند تا محمدبن یوسف برادر حجاج آن را خریده و در خانه خود که به «خانه سفید» نامیده می شد ملحق ساخت سپس به خانه ابن یوسف معروف گردید. این وضعیت ادامه یافت تا خیزران کنیز مهدی عباسی در آنجا مسجدی بنا نمود که در آن نماز می گزارند، و آن را از خانه ابن یوسف جدا کرده کوچه ای ایجاد کرد که به آن «زقاق المولد» گفته می شود و هم اکنون آنجا کتابخانه عمومی است. [41] .محمد طاهر کردی مکّی می نویسد:ولادت پیامبر ـ ص ـ در مکه، در خانه ابی طالب، در شِعْبِ بنی هاشم و در نزدیکی مسجدالحرام بوده که امروزه به شِعْبِ علی یعنی علی بن ابیطالب نامیده می شود و پیوسته مکان ولادت آن حضرت ـ ص ـ تا امروز معروف و شناخته شده بوده است. [42] .صلاحُ الدّین صَفَدی پس از بحث پیرامون مکان و لادت رسول خدا ـ ص ـ می نویسد: قول برتر آن است که رسول خدا ـ ص ـ در عام الفیل در خانه ای در کوچه معروف به زُقاقُ الْمَوْلِد که در دست عقیل ابن ابیطالب بوده متولد گردید. [43] .گفته می شود که رسول خدا ـ ص ـ در شِعْبِ بَنی هاشم متولد شدند، برخی گفته اند در خانه ای نزدیک صفا و... [44] .عاتق بن غیث بلادی می نویسد:از نظر تاریخی مسلم است که رسول خدا ـ ص ـ تقریباً در سال 53 قبل از هجرت (عام الفیل) در شِعْبِ اَبی طالب که امروزه به شِعْبِ علی معروف است، به دنیا آمد و به خاطر ازدحام مردم و شوق آنان نسبت به تبرک جوئی از آن خانه، هم اینک به کتابخانه تبدیل شده است. [45] .تا قبل از سلطه وهابیان بر حرمین شریفین، محل ولادت رسول خدا ـ ص ـ زیارتگاه مؤمنان و مسلمانانی بود که از گوشه و کنار جهان به مکه می آمدند. [46] .محمد بن علوی مالکی مکّی می نویسد:مکان ولادت رسول خدا ـ ص ـ در سوق اللیل مکانی شناخته شده است و ساکنین مکه درباره آن اختلاف نظر ندارند، هریک از آنها از نسل قبل از خود شنیده و تردیدی در آن ندارند. [47] .ابن ظهیره می گوید: مردم مکه در شب ولادت رسول خدا ـ ص ـ همراه با علمـا ودانشمندان و بزرگان شهر با روشن نمودن فانوس و شمع از خانه های خود خارج و برای زیارت و بزرگداشت ولادت آن حضرت در کنار این خانه اجتماع می کنند. [48] .در کنار این خانه گودالی (حفره) بوده که روی آن را با چوب می پوشاندند و این علامت همان مکـانی اسـت کــه رسول الله ـ ص ـ در آنجا متولد شدند. [49] .ساختمان آن را ناصر خلیفه عباسی در سال 576 و ملک مظفر در سال 666 و دیگران تعمیر نموده اند.در زمان ملک عبدالعزیز، شیخ عباس قطان (امین العاصمة المقدسه) این خانه را تخریب و در همان مکان کتابخانه عمومی که به «کتابخانه مکه مکرمه» معروف شد، بنا کرد، افراد به آنجا مراجعه و به مطالعه کتب می پرداختند. [50] .این ساختمان در سال های اخیر در طرح توسعه اطراف مسجدالحرام، در معرض تخریب قرار گرفته است. بناهای ساخته شده در محل ولادت نبی اکرم ـ ص ـ را در تصویر، ملاحظه نمائید.از مجموع آنچه گذشت می توان نتیجه گیری کرد که:1 ـ پیامبر اکرم ـ ص ـ در شِعْبِ ابی طالب متولد گردیده اند.2 ـ شِعْبِ ابی طالب در مکّه مکانی نزدیک مسجدالحرام بوده و با مکانی که فعلاً در حجون به آن معروف است فاصله دارد.

محاصره پیامبر و یاران در شعب ابی طالب