مقدمه
حجت الاسلام علی دوانی، از نویسندگان و محققانی است که نویسندگی را از 19سالگی آغاز کرد و علاوه بر مقالاتی در اغلب مجلات و جراید، بالغ بر 85 جلد کتاب نگاشته است.وی پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی در زادگاهش روستای دوان (از توابع کازرون) در حوزههای علمیه نجف و قم علوم دینی را تحصیل کرده و از محضر درس بزرگانی چون آیتالله بروجردی، امام خمینی(ره) و علامه طباطبایی بهره های فراوانی برده است. دکتر دوانی که از محققان و مورخان تاریخ اسلام به شمار میآید، در خصوص شرایط اجتماعی، سیاسی و جغرافیایی سرزمین وحی در سالهای قبل و بعد از بعثت پیامبر اکرم(ص) گفتوگویی با خبرنگار گلستان قرآن داشته است که بخشهایی از آن را با هم میخوانیم.وضعیت جغرافیایی و سیاسی شبهجزیره عربستان در زمان قبل از بعثت پیامبر اکرم(ص) را تشریح کنید.ابتدا تعریفی از بعثت ضروری است. بعثت یعنی برانگیختن پیغمبر(ص) توسط خداوند متعال، برای هدایت و راهنمایی جامعه بشری.شبه جریزه عربستان که سرزمین نزول آیات آخرین کتاب الهی است، در زمان بعثت پیامبر اکرم (ص)،تابع یمن و یمن نیز تابع سرزمین حبشه (اتیوپی فعلی) بود. ساکنان کشور حبشه پیرو دین مسیح و تحتالحمایه امپراتوری روم شرقی بودند و از آنها کمکهای مادی و معنوی زیادی دریافت میکردند. در زمان سلطه حبشه بر یمن، پادشاه حبشه فرماندهی به نام ابرهه با هفتادهزار سپاه راهی
مکه ساخت تا خانه خدا را ویران کند و کلیسایی در یمن بسازد تا اعراب به جای خانه خدا، برای زیارت به آن کلیسا رجوع کند. نابودی سپاه ابرهه بهوسیله پرندگان کوچک،که داستان آن در قرآن نیز نقل شده از حوادث مهم تاریخی قبل از اسلام در این منطقه است.آن زمان ممالک و سرزمینهای مختلف بین امپراتوریهای روم شرقی و ایران تقسیم شده بود. بسیاری از ممالک مختلف در دست امپراتوری رومشرقی بود. امپراتوری ایران ساسانی نیز چند پایتخت داشت که پایتختهای مهم آن مدائن و تیسفون بود و نیز سرزمینهای زیادی حکومت میکردند. در منطقه عربستان که بین دو قدرت زمان تقسیم شده بود، اعراب مسیحی اردن، دستنشانده امپراتوری روم شرقی و بلاگردان آنها در مقابل امپراتوری ایران بودند. ملوک حیره را نیز اعراب مسیحی تشکیل میدادند که دستنشانده دولت ایران و بلاگردان آنها در مقابل حملات احتمالی دولت روم شرقی محسوب میشدند. یعنی اگر رومیها به ایران حمله میکردند، با اعراب مسیحی سرزمین حیره که تابع ایران بودند، روبهرو میشدند تا دولت مرکزی ایران خود را برای جنگ آماده کند و همچنین در مقابل، اگر حملهای از طرف دولت ایران شکل میگرفت، با مردم سرزمینهای اردن و سوریه که اعراب قصانی و مسیحیمذهب در آنها سکونت داشتند، روبهرو میشدند.از مهمترین تحولات آن زمان حمایت انوشیروان پادشاه ساسانی، از سیف بن زی یزن از اهالی یمن، برای اخراج اشغالگران حبشی از سرزمین یمن،که مدت یک سال در ایران اقامت داشت و پادشاه ساسانی، 800 نفر از زندانیان سیاسی را با کشتی، همراه وی برای تصرف یمن فرستاد و ایرانیان به کمک اعراب محلی، سرزمین
یمن را از تصرف حبشیها خارج ساختند و یمن به تحتالحمایگی ایران درآمد. در رابطه با سرزمین یمن نیز باید گفت با توجه به کوهستانی و صعب العبور بودن منطقه، تمامی آن سرزمین به تصرف حبشیها و ایرانیها در نیامده و فقط سواحل یمن و شهرهایی مانند صنعا، عدن و قرن تصرف شده بود. لذا، در زمان ظهور پیغمبر اکرم(ص) یمن تقریباً در دست ایرانیها بود و مسیحیهای حبشه شکست خوردند.اما سرزمین وحی، یعنی ناحیه عربستان که عمده سرزمین آن را منطقه حجاز در غرب تشکیل میداد، بقیهاش به صورت کویر خشک و بیآب و علف بود. در قسمت شمال آن، سرزمین شامات و فلسطین قرار داشت و محل بعثت پیغمبر(ص) شامل سواحل دریای سرخ و شهرهای مدینه، مکه، طائف و اطراف امالقراء بود.اعرابی که در ظلمت، جهل و نادانی میزیستند و زیر سلطه اشغالگران یمن بودند، با اشغال یمن توسط ایران، تحت نفوذ دولت ایران قرار گرفتند. در آن هنگام هر کدام از دولتهای ایران یا روم، یمن را تصرف میکردند، قطعاً حجاز نیز تحت سلطه آنها قرار میگرفت. ولی به خاطر نبود تولیدات صنعتی و کشاورزی و...، هیچکدام از دولتها به این منطقه لشگرکشی نمیکردند.
ویژگیهای شهر مکه در زمان قبل از بعثت چگونه بود؟
شهر مکه غیر از قداست خانه خدا و رفت و آمد بازرگانان و حجاج که در عصر جاهلیت نیز به یاد حضرت ابراهیم و اسماعیل (ع) به آن رفت و آمد میکردند، اهمیت دیگری نداشت.
بافت اجتماعی مکه در آن زمان به چه صورت بود؟
چون در آن منطقه پادشاه و سلطانی حکومت نمیکرد، مردم شهر و حومهاش به صورت قبیلهای زندگی میکردند و هر قبیله رئیسی داشت. بهعنوان مثال رئیس قبیله بنیمقضوم ابوجهل بود و رؤسای قبایل بنیامیه و بنیهاشم ابوسفیان و ابوطالب بودند. در کل حدود 360 قبیله کوچک و بزرگ در مکه و اطراف آن زندگی میکردند.
روابط این قبایل به چه صورت بود و چگونه نظم را در میان خود برقرار میکردند؟
