مقدمه
نیمه شعبان، جشن میلاد امام زمان(ع)، جشن زنده شدن آرزوها و امیدها، جشن آمادگی برای شرکت در نهضتی بزرگ و انسانی است.جشن میلاد جشنی توا م با آگاهی، حرکتی مستمر و سازنده و زندگی بخش، و میثاق و هم سویی با امام عصر(ع) است.این روز، از شیرین ترین، خجسته ترین و بزرگ ترین اعیاد اسلامی است. امام خمینی(ره) فرمود:«عید میلاد حضرت مهدی و بزرگترین عید برای مسلمین و بزرگ ترین عید برای بشر است.» [1] .و به فرمودهِ مقام معظم رهبری:«روز ولادت حضرت مهدی(ع)، یک عید حقیقی برای همهِ افراد بشر و کسانی است که سختی کشید اند یا رنجی برده اند یا اشکی ریخته اند و انتظاری کشیده اند.»روز ولادت حضرت مهدی(ع)، عید همه انسان های پاک و آزادهِ عالم است. با مطالعه و کاوش در متون و فرهنگ های گذشته می توان به این نتیجه رسید که در طول تاریخ، از زمان غیبت صغری جشن های میلاد برگزار می شد و مردم محیط کار و خانهِ خود را با چراغ تزیین می کردند.امیران و پادشاهان برای این که به باورهای مردم احترام بگذارند و به این وسیله در میان توده های مردم برای خودشان جایی باز کنند، در آیین شادمانی آنان سهیم می شدند، به نیازمندان هدیه می دادند، از خراج و مالیات صرف نظر می کردند و سهمیه خراج آنان را با برات رسید، می بخشیدند. و چون پرداخت جایزه های نقدی به عامّهِ مردم امکان پذیر نبود، برای روز و تاریخ آینده و هنگام برداشت محصول برات و چک به آن ها می پرداختند. از این رو این شب، به شب برات معروف گردید. [2] چه بسا مجرمانی که در زندان ها به سر می بردند و امید داشتند که شب برات برسد و حکم آزادی آنان صادر شود. مستمندان نیز، چشم به خزانه و بیت المال حاکم داشتند تا به این مناسبت به نوایی برسند.ابوریحان بیرونی می گوید: [3] .شب پانزدهم از ماه شعبان را شب برات خوانند.برای چراغانی و مراسم شادی، از موم شمع هایی بزرگ، قطور و با دوام می ساختند و فتیله آن ها را با مواد رنگی می آغشتند که نور را رنگین سازد. این کار بیش تر جنبه تزیینی و تشریفاتی داشت و این نوع شمع را، «شمع براتی» می گفتند. این شمع که عموماً در چراغانی شب میلاد مورد استفاده قرار می گرفت، بسیار با دوام بود و از آغاز تا پایان شب، نور افشانی می کرد. [4] .
مراسم ولادت حضرت مهدی
تاریخ نگاران دربارهِ مراسم ولادت آن حضرت به وسیله امام عسگری(ع) سخن به درازا گفته اند.آن حضرت بعد از ولادت با برکت فرزند گرامیش دستور دادند که مقدار زیادی نان و گوشت بخرند و میان فقیران شهر سامرا تقسیم کنند. [5] .و نیز برای او هفتاد قوچ عقیقه کرد. [6] و چهار تا از آن ها را برای یکی از اصحاب خود به نام ابراهیم فرستاد و نامه ای با درون مایهِ زیر به او نوشت:بسم الله الرحمن الرحیم. این گوسفندها از فرزندم محمد مهدی(عج) است. خودت از آن ها بخور و هر کس از شیعیان ما را دیدی، به او هم بخوران. [7] .شیعیان وقتی از ولادت آن حضرت با خبر شدند، سرتاسر وجودشان را به سبب ولادت آن حضرت سرور و شادی فرا گرفت و دسته دسته خدمت امام عسگری می رسیدند و ولادت آن بزرگوار را به ایشان تبریک می گفتند. شاعران شعرهای بسیاری در این باره می سرودند و بدین وسیله، سرور و خوشحالی خود را آشکار می کردند. [8] .این روز بزرگ مظهر نشاط و شادی مسلمانان به ویژه شیعیان جهان است و از آنجا که این شادی برای اهلبیت و شیعه باید فرحش هم سو با فرح و شادی آنان باشد، در این جا دربارهِ اصل شادی و آداب آن و نیز، سیرهِ معصومان در شادی ها، سخن می گوییم.
ضرورت شادی
یکی از نیازهای اساسی و فطری انسان شادی و نشاط است.شادی ضرورتی است که به زندگی معنا می دهد. شادی عاملی است برای نشاط روحی و سلامتی و افزایش توانایی. شادی برای یک انسان سالم یک قاعده است. در پرتو شادی است که انسان می تواند خویش را بسازد، قله های سلوک را چالاکانه بپیماید و در اجتماع نقش سازنده ای داشته باشد. هر ملتی با توجه به دیدگاها و باورهایش، به گونه ای متفاوت، شادی می کند. اسلام که دین فطری است و به تمام نیازهای طبیعی و فطری انسان توجه دارد، پیروان خود را به شادی های مثبت و سازنده دعوت کرده است؛ شادی هایی که در مسیر کمال و سعادت انسان باشد، همچون: شادی برای اطاعت خداوند [9] ، انجام کارهای خیر [10] ، کسب موفقیت، احیای ارزش ها [11] ، تحول معنوی [12] و خدمت رسانی.مردی خدمت امام جواد(ع) رسید، در حالی که شاد و مسرور بود. حضرت فرمود: چیست که تو را شاد می بینم؟ عرض کرد: یابن رسول الله از پدر بزرگوارت شنیدم که می فرمود: «بهترین روزی که سزاوار است بندهِ خدا در آن روز شاد باشد، روزی است که توفیق خدمت و دستگیری از برادران مؤ من نصیب او شود و امروز من موّفق شدم، به ده نفر از برادران فقیر که از فلان شهر نزد من آمده بودند، بخشش نمایم؛ به همین جهت خوشحالم.حضرت فرمود:«به جان خودم سوگند! تو شایستهِ این شادی هستی، اگر آن انفاق و بخشش خود را به وسیلهِ منّت نابود نکرده باشی. [13] .و در مقابل، برخی از شادی ها را نهی کرده است. همچون شادی های تمسخرآمیز [14] ، شادی به زشتی ها [15] ، شادی بر لغزش های دیگران [16] ، شادی به گناه [17] ، شادی در مصیبت مظلومان [18] و شادی های مستانه. [19] .قرآن ضمن بیان عذاب های دوزخیان می فرماید:«ذلکم بما کنتم تفرحون فی الارض بغیر الحقّ و بما کنتم تمرحون». [20] .این به خاطر آن است که به ناحق در زمین شادی می کردید و از روی غرور و مستی به خوشحالی می پرداختید.جالب این که در آخر آیه می فرماید: «بما کنتم تمرحون» که به معنای شادی به خاطر مطالب بی اساس یا شدّت فرح آمده است و شدتّ فرح معمولاً از گناه و فساد سر در می آورد. [21] .این گونه شادی ها پیامدهایی را به دنبال دارد که در نهایت، ندامت و حسرت را در پی دارد. در این جا به چند نمونه از آن ها اشاره می شود.الف: جنگ و دعواشادی های مستانه و افراطی، گاهی موجب تنش و برخودر با دیگران می شود، در نتیجه به جنگ و دعوا کشیده می شود. حضرت علی فرمود:«رُبّ طَرَبَ یَعُودُ بِالحَرب» [22] .چه بسا خوشی و شادی که به جنگ و دعوا منتهی می شود؛زیرا معمولاً در شادی های افراطی و ناروا حرکاتی انجام می شود که آزادی، آسایش و امنیت دیگران را به خطر می اندازد. مانند: شراب خواری،پخش موسیقی و نوارهای مبتذل در بعضی از مجالس عروسی، جشن تولد و شب نشینی هاو...ب: حادثه ها و پیشامدهای ناگواراز آن جا که شادی های بیش از حد با احساسات منفی همراه است و امکان بروز هر گونه حادثه ای وجود دارد، مانند: تصادفات رانندگی، موتور سوارانی که با نهایت سرعت و غرور پشت سر کاروان های عروسی حرکت می کنند یا حوادثی که به خاطر آتش بازی، ترقّه بازی و نور افشانی در برخی از مجالس شادی صورت می گیرد.ج - ذلّت و رسواییبعضی از شادی ها به جهت همراه بودن با فساد و گناه، سرانجام به ذلّت و رسوایی شخص می انجامد. علی(ع) فرمود:«من تَلَذَّذَ بمعاصی اللّه اَورَثَهُ اللّه ذُلاًّ» [23] .کسی که از گناهان و معاصی، لذت ببرد، خداوند او را ذلیل خواهد نمود.د - هلاکت و سقوطیکی از سنت های الهی این است که هرگاه جامعه ای به خوش گذرانی، عیّاشی و تن پروری روی آورد، دیر یا زود سقوط خواهد کرد.و در مقابل، جوامعی که میانه روی در معاش، تلاش و صرفه جویی در زندگی را شعار خود قرار می دهند، سربلند خواهند بود. دلیل این که ملت خوش گذران و عیاش، سرانجام سقوط خواهد کرد، این است که چنین ملتی به جای این که در راه بهبود و پرکردن شکاف اجتماعی تلاش کند و همه امکاناتش را در راه ساختن اجتماعی سربلند و مستقل به کار گیرد، در اندیشهِ به دست آوردن غذای مطبوع، رنگین تر و ارضای هر چه بیش تر غرایز و تمایلات افراطی است.بدیهی است که این گونه سرگرمی ها از یک سو، روح تحریک و تلاش را در جامعه می میراند و از سوی دیگر، فساد اجتماعی را دامن می زند. در نتیجه جامعه را به سراشیبی سقوط می کشاند.
آداب شادی
شادی شرایط و آدابی دارد که در زیر به برخی از آن ها اشاره می شود.الف. مجالس شادی نباید همراه با گناه باشد؛امام صادق(ع) فرمود:«لا تسخطو الله برضا احدٍ من خلقه و لا تتقّربوا الی النّاس بتباعد من الله؛»خداوند را به غضب در نیاورید به خاطر رضایت و خشنودی احدی از مردم و نزدیک نشوید به مردم به وسیلهِ دوری از خدا.و نیز فرمود:«لا ینبغی للمؤ من ان یجلس مجلساً یُعصیَ اللّه فیه و لا یَقدِر علی تغییره» [24] .سزاوار نیست برای مؤ من در مجلسی بنشیند که معصیت خدا در آن می شود و نمی تواند جو مجلس را عوض کند.و متأ سفانه، گاهی شادی ها آن چنان با گناه همراه است که شادی با گناه مساوی می شود.ب. با اذیت و آزار همراه نباشد؛یکی از شرایط شادی این است که با اذیت و آزار دیگران همراه نباشد، متأ سفانه امروز بسیاری از شادی های ما با آزار دیگران همراه است. مانند: بلند کردن صدای موسیقی و آهنگ های مبتذل، مزاحمت های تلفنی، انفجارهای تفریحی در شب ها شادی و...پیامبر(ص) فرمود:«من آذی مؤ مناً فقد آذانی».کسی که مؤ منی را آزار دهد مرا آزار داده است.هشام بن سالم می گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که می فرمود:خداوند می فرماید: «لیأ ذن بحرب منّی من اذی عبدی المؤ من» [25] .ج. لهو نباشد؛در آیین اسلام، سرگرمی های زیانبار و همهِ عوامل بازدارنده از پیشرفت های معنوی، ممنوع است. «موسیقی و غنا»ی حرام، یکی از سرگرمی های زیان بار است که آدمی را از توجه به خدا و آخرت باز می دارد. موسیقی، اثری هم چون الکل و افیون، در روح و روان انسان دارد؛ یعنی با رخوتی که در اعصاب ایجاد می کند، موجب می شود که انسان موّقتاً از واقعیت های زندگی فاصله بگیرد، لذا امام خمینی و مراجع دیگر نیز شنیدن و نواختن موسیقی را حرام می دانند. [26] .نیز، آیه الله مکارم می فرماید:استفاده از آهنگ هایی که مناسب مجالس لهو و فساد است، حرام است و بین موسیقی سنّتی و نوین و فرح انگیز و غیر آن فرقی نیست. [27] .د: میانه روی در شادی؛یکی از آداب شادی، تعادل و میانه روی است؛ یعنی آدمی نباید مجسمه غم باشد و نه آن چنان بی درد که فقط به فکر شادی خود باشد و به غم دیگران چشم ببندد. چنان چه حاکمان هوسران و پادشاهان خوش گذران، در دربار خود با استفاده از افرادی بی شخصیت به عنوان «دلقک، تلخک و ملیجک» به تحقیر و استهزای دیگران می پرداختند تا ساعاتی را در غفلت و بی خبری و شادی مستانه بگذرانند.و امروز کم نیستند کسانی که فقط به شادی می اندیشند، حتی روزهایی که شایسته است انسان محزون باشد. مانند: ایام محرّم و سوگواری شهادت معصومین و در مقابل، عده ای نیز فقط به دنبال غم و اندوه هستند، حتی در ایام شادی و اعیاد مذهبی. آن ها فضای جشن را غمگین می سازند و می گویند که شیعه عید ندارد، در حالی که مجلس عزا جای خود را دارد و مجلس شادی جای خود را و دلیلی ندارد که ما شادی ها را تبدیل به عزا کنیم و این ذهنیت را در نسل جوان جامعه ایجاد کنیم که «دین» مساوی است با غم و اندوه.
همراه با شادی های معصومین
