کتابخانه عمومی بالقرآن

مقدمه

به اتفاق همه مسلمانان، پیامبر بزرگوار اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) اهل بیت عصمت و طهارت را هماهنگ با قرآن کریم معرفی کرده است. یکی از آن معصومین (علیهم السلام) با توجه به نصوص و روایاتی که از پیامبر بزرگوار اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه پیش از ایشان به ما رسیده - امام صادق (علیه السلام) می‌باشند که ششمین جانشین پیامبر و امام مسلمانان به شمار می‌روند. ایشان در نگاه اهل سنت، به عنوان یکی از عترت پیامبر مورد احترام بوده و به عنوان مرجع علمی و دینی شناخته شده می‌باشند. گفتار بزرگان اهل سنت پیرامون فضایل و مناقب، جایگاه علمی و کرامات و...ایشان گواه روشنی است و به گفته جاحظ یکی از علمای اهل سنت اکتفا کرده که می‌گوید: «جهان از علم و فقه جعفربن محمد سرشار شد.» [1] آراسته بودن امام صادق (علیه السلام) به خلق و خوی روحانی و معنوی سبب می‌شد که مردم در برخورد اولیه با ایشان شیفته و شیدای او شوند. هر کس با ایشان در مجلسی برخورد می‌کرد بدون اینکه با آن حضرت به صحبت و گفتگو بپردازد به عظمت و بزرگی آن حضرت پی می‌برد. بدین علت است که بزرگان اهل سنت از عمروبن ابی مقدام نقل کرده‌اند که می‌گفت: «چون به جعفر صادق (علیه السلام) نظر می‌کردم متوجه می‌شدم که آن حضرت از سلاله پیامبران است.» [2] در این نوشتار سعی داریم به چند مورد از فضایل و مکارم اخلاقی وجود مبارک امام صادق (علیه السلام) که- بسیار متعدد می‌باشند و - در منابع اهل‌سنت آمده اشاره کنیم.

حسن خلق

اخلاق نیکو داشتن مهمترین فضیلت برای پیشوایان دینی محسوب شده به طوری که این خصلت نیکو در جلب دلها و رفعت مقام نزد خدا و مردم نقش مهمی دارد. امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «مؤمن در روز قیامت، هیچ عملی پس از واجبات به پیشگاه خداوند متعال نمی‌آورد، که از خوش خلقی فراگیر همه مردم، نزد خداوند متعال محبوب‌تر باشد.» [3] . آن حضرت همانند پدران بزرگوار خود در کلیه صفات نیکو و سجایای اخلاقی سرآمد روزگار بود. درباره حسن خلق آن حضرت نقل کرده‌اند که: مردی از حجاج وارد مدینه شده و خوابیده بود. چون بیدار شد، خیال کرد همیان او را دزدیده‌اند. پس بیرون آمد و امام صادق را دید. پس دست حضرت را گرفت و گفت: تو همیان مرا برداشته‌ای! حضرت بدون اینکه ناراحت شود، فرمودند: چه چیزی داخل آن بود؟ آن مرد گفت: هزار دینار طلا در آن بود. حضرت آن مرد را به خانه برد و هزار دینار به او بخشید. پس آن مرد به خانه خود برگشت و همیان را در خانه خود یافت، آنگاه به سوی امام صادق (علیه السلام) برگشت و از حضرت عذرخواهی کرد و خواست هزار دینار را به حضرت برگرداند، ولی امام نپذیرفتند و فرمودند: ما چیزی را که داده‌ایم، پس نمی‌گیریم. پس آن مرد پرسید: این آقا کیست؟ گفتند: امام جعفر صادق علیه السلام. [4] . آن امام گرامی نسبت به همه محبت داشته و با همگان اعم از سیاه و سفید و عرب و عجم خوش‌برخورد و نسبت به دوستان وفادار بودند. نقل شده که مردی سیاه چهره ملازم حضرت بود. امام (علیه السلام) مدتی ایشان را ندید. سپس روزی در جمع دوستان از حال او پرس‌وجو کرد. مردی با حالت تمسخر گفت: «انه نبطی؛ آن مرد نبطی (یعنی مرد عامی) می‌باشد!» پس امام صادق (علیه السلام) فرمودند: اصل و شخصیت هر انسانی به عقل و حسب و دین و تقوای اوست و همه مردم (سیاه و سفید) یکسان هستند، پس آن مرد شرمگین شد. [5] .

تقوا و پرهیزکاری

تقوا در اسلام به‌عنوان یک ارزش اصیل اخلاقی و هدف عبادت معرفی شده و از موقعیت بسیار ممتازی برخوردار می‌باشد به طوری که بهترین توشه آخرت و بزرگترین وسیله سعادت و شرط قبولی اعمال است. عبادت و بندگی کردن خدای سبحان از شناخت و معرفت سرچشمه می‌گیرد و آن حضرت در علم و معرفت سرآمد همه و در عبادت و بندگی خدا و اخلاص همانند اجداد طاهرینش در اوج قله کمال بودند. مالک بن انس، فقیه و امام بزرگ اهل تسنن در توصیف امام صادق (علیه السلام) می‌نویسد: «من پیوسته به حضور حضرت صادق (علیه السلام) مشرف می‌شدم. بیشتر اوقات حضرت تبسم بر لب داشت ولی چون نامی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) برده می‌شد، رنگش متغیر و کبود و گاهی زرد می‌شد. مدت زمان زیادی نزد او می‌رفتم و او را در یکی از سه حال می‌دیدم: یا در حال نماز بود، یا روزه داشت و یا مشغول قرائت قرآن بود. هرگاه از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) حدیث نقل می‌کرد، با طهارت بود. از زاهدان و عابدانی بود که خشیت الهی وجودشان را فرا گرفته بود...» [6] . عبدالحلیم جندی از عالمان معاصر اهل‌سنت از مالک بن انس روایت می‌کند: یک سال با او حج به جا آوردم. وقتی سوار بر مرکب برای احرام مهیا شد، هرچند خواست لبیک بگوید، صدا در گلویش قطع شد و نزدیک بود از مرکب به زیر افتد. عرض کردم: ای پسر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در احرام ناگزیر نخست باید لبیک بگویی. فرمود: چگونه لبیک بگویم، می‌ترسم خدای عزوجل بفرماید: «لالبیک و لاسعدیک...» [7] . پیوسته در طاعت خدا بود و عزت را در عبادت و طاعت خدا می‌جست. همواره این دعا را بر لب داشت که: «اللهم اعزنی بطاعتک؛ خدایا؛ مرا به طاعت خود عزیز گردان.» [8] همچنین به دیگران می‌فرمود: «هیچ زاد و توشه‌ای برتر از تقوا نیست و چیزی نیکوتر از سکوت و کم‌حرفی نیست.» [9] .

پاکیزگی

دین مقدس اسلام به پاکیزگی و نظافت اهمیت زیادی داده است. از پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) گرفته تا ائمه طاهرین (علیه السلام) و وجود مبارک امام صادق (علیه السلام) هر کدام به زبانی که مردم آن را درک کنند موضوع نظافت را تذکر داده و آنها را به اصول و مقررات بهداشتی تشویق کرده‌اند. نقل شده است روزی سفیان ثوری حضرت را دید که قبایی آراسته و زیبا پوشیده است. سفیان ثوری می‌گوید: با تعجب به حضرت می‌نگریستم. پس حضرت فرمودند: ای ثوری! چه شده که چنین با تعجب نگاه می‌کنی؟ آیا از آنچه می‌بینی، تعجب می‌کنی؟ گفتم ای فرزند رسول خدا! این لباس، لباس شما و پدرانت نیست، پس حضرت فرمودند: ای ثوری! آن زمان، زمان فقر و نداری امت بود و آنان به اقتضای زمانشان لباس می‌پوشیدند، ولی این زمان، زمان نعمت است و نعمت به سوی امت روی آورده است. سپس حضرت قبای رویین را کنار زد و قبای پشمی خشنی را که زیر لباس‌هایش پوشیده بود، نشان داد و فرمود: ما این لباس خشن را برای خدا پوشیده‌ایم و لباس رویین و آراسته را برای شما. پس هر آنچه برای خدا باشد، پوشیده می‌داریم و آنچه برای شما باشد، آشکارش می‌کنیم.» [10] . عبدالحلیم جندی می‌نویسد: امام صادق (علیه السلام) می‌فرمودند: «آنگاه که خداوند نعمتی را به کسی ارزانی می‌دارد، دوست دارد آن نعمت را نزد او ببیند؛ زیرا خداوند زیباست و زیبایی را دوست دارد» و می‌فرمودند: «خداوند زیبایی را دوست دارد و از فقر و فقرنمایی ناخرسند است.» همچنین می‌فرمودند: «مرد باید لباس خویش را پاکیزه نگه دارد و از بوی خوش استفاده کند و خانه خویش را گچ کاری کند و آستانه خود را پاکیزه سازد.» [11] .

عفو و گذشت