مقدمه
بدون تردید امام صادق (علیه السلام) در میان ائمه معصومین (علیه السلام) بیشترین نقش و تاثیرگذاری را در تقویت نهضت نرم افزاری و تولید علم داشته و با استفاده از شرایط زمانی و مکانی و مقتضیات محیطی دوران بنی امیه و بنی عباس بیشترین شاگردان عرصه های مختلف علمی را تربیت و به عالم انسانیت عرضه نمودند. اینکه امام صادق (علیه السلام) چگونه این نهضت را شروع کرده و مبانی و شاخصه های این حرکت تمدن ساز از چه اوصاف و ویژگی هایی برخوردار بوده سلسله مباحثی است که نگارنده در مقام تحلیل و تبیین آنها برآمده است. اینک با هم آن را از نظر می گذرانیم.
جامعیت اسلام در پاسخگویی به نیازها
رسالت اسلام به عنوان دین کامل و تمام، در این است تا هر آن چه را که انسان برای دست یابی به کمال و سعادت دو جهان نیاز دارد، فراهم آورد. به این معنا که گزاره ها و آموزه های دینی به عنوان کامل کننده ی دستاوردهای عقلانی و رهیافت عقلایی عمل می کند و در حوزه هایی که امکان دسترسی آن برای عقل فراهم نیست، وارد شده و افزون بر شناخت، راهکارهایی نیز برای عمل و یا برونرفت از مشکلات و معضلات ارایه می دهد. از این رو، اسلام به عنوان «دستگاه معرفتی» و «دستگاه حقوقی و قانونی» گزاره های معرفتی و نظریه های علمی و توصیه های علمی و آموزه های دستوری، در همه حوزه های زندگی انسان مؤمن حضور جدی خود را اعلام می کند. حوزه ای نیست که اسلام در آن وارد نشده باشد؛ زیرا دین اسلام، دینی با جامعیت یک مکتب فلسفی و حقوقی و نظامی با دستگاه های قانون گذاری و اجرایی است. قرآن و اسلام با چنین بینش و نگرشی وارد زندگی مردمان حجاز شد و از قبایل پراکنده فاقد هرگونه مدنیت و دولت، امتی دارای حکومتی مقتدر و نهادهای قانونی و قضایی و اجرایی پدید آورد و برای تثبیت و مشروعیت سیاسی آن، دستگاه معرفتی ویژه ای را پی ریزی کرد تا حضور خود را در همه حوزه ها و عرصه های زندگی توجیه پذیر و مقبول سازد. این گونه است که مسلمان مؤمن براین باور است که دین اسلام دینی جامع، کامل و تمام است. البته این بدان معنا نیست که اسلام به همه پرسش ها و نیازهای مردم پاسخ داده و یا می دهد؛ زیرا پرسش های انسان فراتر از آن است که در یک دین و یا کتابی آورده و پاسخ داده شود. از این روست که اسلام مدعی پاسخ گویی به نیازهایی است که در درون ثابتات قرار می گیرد و این امور ثابت به گونه ای است که فراتر از زمان و مکان و تاریخ است و انسان بماهو انسان همواره در همه زمان ها و مکان ها با آن درگیر است؛ اما آن چه را به اقتضای زمان و مکان به عنوان نیاز و ضرورت، خود را نشان می دهد، نیازهایی نیست که بتوان آن ها را نیازهای اصلی انسان دانست که عقل انسانی ناتوان از حل آنها باشد. به این معنا که انسان عاقل مومن با توجه به نیازهای ثابت، پاسخ های ثابت و کلی از دین دریافت کرده است و نسبت به نیازهای متغیر می تواند با عطف آنها به نیازهای ثابت و پاسخهای ثابت دینی امکان حل عقلایی آنها را فراهم آورد.
ویژگی نهضت نرم افزاری و تولید علم پیامبر (ص)
پیامبر (صلی الله علیه و آله) با ایجاد نهضت نرم افزاری و تولید علم در جامعه بدوی مکه و مدینه توانست زمینه را برای آموزش گروه ها و افرادی در جامعه فراهم آورد که بتوانند با توجه به اصول کلی اسلامی و عقلایی، پاسخ هایی را برای برونرفت از مشکلات و دست یابی به اهداف بلند انسانی یعنی سعادت با دو مولفه آرامش و آسایش فراهم آورند. هدف پیامبر (صلی الله علیه و آله) از ایجاد چنین «دستگاه معرفتی» و نهضت نرم افزاری و تولید علم، ایجاد تمدن اسلامی مبتنی بر اهداف عالی اسلام بود که بر پایه فطرت انسانی و عقلانیت بشری استوار شده بود. تمدن اسلامی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مدینه پایه های آن را ریخت، به زودی رشد کرد و امتی بزرگ با تمدنی شکوفا و پیشرفته را پدید آورد که تا سده ها به عنوان نمونه و الگو در جهان آن عصر شناخته و معروف بود و امت ها و ملت ها خواهان بهره مندی از آن بودند و دانشمندان و دانشجویان خویش را برای بهره گیری از آن به مناطق تمدن اسلامی اعزام می کردند.
بازخوانی سیره امام صادق در عصر نهضت علمی
امام صادق (علیه السلام) در عصری می زیست که تلاش های پیامبر (صلی الله علیه و آله) در حوزه ی تمدن سازی به بار نشسته بود و تمدن اسلامی در همه حوزه ها رشد و شکوفایی چشم گیری یافته بود. آموزه های قرآنی نسبت به شناخت جهان و تفکر و تدبر در آیات زمینی انگیزه ای شد تا دانشمندان علوم مختلف در همه چیز به تولید علم بپردازند و دانش و نهضت بزرگ علمی را در مناطق اسلامی پدید آورند. سرازیر شدن اندیشمندان و دانشمندان مناطق دیگر به جهان اسلام و ورود تفکرات و فرهنگ های مختلف، بیان گر نشاط و فعالیت روز افزون جهان اسلام بود. با این همه، همواره برای هر نهضت علمی و حرکت انسانی خطرهایی وجود دارد که بدون آسیب شناسی، امکان تداوم و استمرار نهضت فراهم نخواهد بود. نهضت علمی و نرم افزاری که پیامبر (صلی الله علیه و آله) با تلاش بیست و سه ساله آغاز کرد و اکنون در بسیاری از ابعاد و حوزه ها خود را نشان می داد، با مشکلی جدی از درون رنج می برد. این خطر همواره وجود دارد تا شاخصه های اصلی ایجاد نهضت و پایداری آن دستخوش تغییر و دگرگونی گردد و ملاک ها و معیارهای دیگری به عنوان معیارهای اصلی جایگزین گردد، به گونه ای که نهضت علمی را دچار بیماری، بحران و در نهایت نابودی سازد. از این رو، هر نهضت علمی و تمدنی و فرهنگی، نیازمند نقد علمی و بازخوانی و بازتولید است. این باز تولید با توجه به نیازهای زمانی و مکانی و نیز مقتضیات عصری، خود را بر هر مجموعه علمی ای تحمیل می کند. نهضتی که نتواند خود را با دگرگونی ها و مقتضیات و نیازهای عصری هماهنگ و سازگار گرداند، در نهایت دچار بحران و فروپاشی می گردد. امام صادق در زمانی می زیست که اوج بهره گیری و بهره مندی از نهضت نرم افزاری و تولید علمی بود که حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) صد سال پیش آغاز کرده بود و اکنون به بار نشسته و آثار و ثمرات خود را می نمایاند. آن حضرت دریافت که نهضت علمی اگر مورد تحلیل، بازخوانی، نقد علمی و حتی بازسازی و باز تولید در برخی از حوزه ها قرار نگیرد، به زودی دچار بحران می گردد و معیارهای نادرست و آسیب زا، معیارهای اصلی و موثر را از کار می اندازد.
چیستی نهضت نرم افزاری و تولید علم
