کتابخانه عمومی بالقرآن

مقدمه

بی تردید برای درک صحیح گفتمان جدیدِ احیای اندیشه شیعه در ایران به عنوان زیر ساخت فکری انقلاب اسلامی، فهم ِ مفاهیم بازسازی شده فکر شیعی ضروری است.با نگاهی به ادبیات فکری اندیشوران شیعه در چند دهه از انقلاب اسلامی، می توان رویکردی تازه نسبت به مقولاتی چون، «انتظار فرج» ، «تقیّه» ، «شهادت و جهاد» و امثال آن دریافت که بازسازی و تجهیز آن تأثیر بنیادین و شگرفی در پرورش و شکل دهی ذهنی و تغییر نگرش در پذیرش مبارزه و قبول تحول اساسی در جامعه ایران بر اساس دین داشته است.از این رو تبارشناسی فرآیند این بازشناسی نه تنها به عنوان بخشی از شاکله گفتمان جدید اهمیت دارد، بلکه باید برای فهم بستر اندیشه هایی که منتهی به انقلاب اسلامی گردید، مهم تلقی شود.به صحنه آوردن دین و انتظار از آن برای ایفای نقش برتر سیاسی و اجتماعی و پاسخ گویی به پرسش های نو و اقدام عملی برای ایجاد تحول در جامعه مستلزم وجود یک بنیان تئوریک قابل توضیح در درون دین بود که پایه های آن می بایست با هم هماهنگ عمل نماید و توجیه ایدئولوژیکی را در این رابطه فراهم سازد.باز اندیشی و تجهیز مقولات مورد اشاره، جان تازه ای بود که به میزان بسیار زیاد در شکل دهی به مبارزات مردم پیش از انقلاب اسلامی و هدفمند کردن آن مؤثر واقع گردید.این تجهیز و بازشناسی نتیجه کوشش های دو رویه ای است که بخشی متوجه روشن فکران دینی و بخشی معطوف به متفکران روحانی شیعه ایران در این دوره است.در این مقاله کوشش می شود تا جستاری در خصوص بازشناسی

مفهوم شهادت و تأثیر عاشورا در ادبیات پیش از انقلاب (دو دهه پیش از انقلاب) ارائه گردد.

بازشناسی مقوله شهادت در ادبیات دو دهه پیش از انقلاب اسلامی

از جمله مفاهیمی که در چند دهه پیش از انقلاب اسلامی ایران مورد بازشناسی و توضیح مجدد متفکران شیعی قرار گرفت، موضوع شهادت و بحث های حول و حوش عاشورا و قیام امام حسین (ع) در کربلا بود که بدون تردید بخش اساسی هویت انقلابی گری تاریخ شیعه را تشکیل می دهد و بازشناسی آن نقش بنیادینی نیز در تبیین منطق عدالت گرایانه ومبارزه جویی شیعه علیه ظلم ایفا کرده است.هر چند این مفهوم در کلیت آموزه اسلام وجود دارد، ولی روح آن در مبانی تفکر شیعی بازتاب گسترده ای یافته است، از این رو در تاریخ شیعه حادثه قیام امام حسین (ع) در کربلا که منتهی به شهادت وی در سال 61 هجری قمری گردید، به لحاظ اهمیت در دستگاه فکر تاریخی شیعه پس از واقعه غدیر خم قرار دارد و پویایی آن را تضمین می نماید.زیرا قیام و شهادت حضرت حسین (ع) نیروی قوی و پرجاذبه ای را برای شیعه ذخیره کرد تا همواره توجیه عقیدتی و عملی برای مبارزه جویی شیعه وجود داشته باشد وبر این اساس این قیام نصب العین شیعیان در تاریخ گذشته تا به امروز بوده است.بدون تردید واژه شهید و شهادت از جمله واژه های مقدس اسلام است که به تعبیر استاد مطهری «کسی که به مفاهیم اسلامی آشنا باشد و در عرف خاص اسلامی این کلمه را تلقی کند، احساس می کند که هاله ای از نور این کلمه را فراگرفته است» و از نوع تفسیر و برداشت قرآن درباره شهدا و از تعبیراتی که در احادیث و روایات اسلامی در این زمینه شده

است، می توان منطق اسلام را شناخت» .موضوع گرامی داشت قیام و شهادت امام حسین (ع) پس از آن رویداد تا به امروز جزء تفکیک ناپذیر فرهنگ شیعه و در متن آن بوده است. بدون تردید محرم و عزاداری های آن و بزرگ داشت شهادت امام حسین (ع) به شکل شگفت انگیزی برتر از سایر وجوه و مشخصات در شناسایی شیعه مؤثر بوده است و رمز پویایی و تحرک تاریخی شیعه را در پی آورده است.مراسم عزاداری امام حسین (ع) در میان شیعیان ایران از زمان حکومت شیعه همیشه تشویق و گسترش یافته است. در این میان می توان به سلسله های شیعی آل بویه و نیز صفویه اشاره نمود که در گسترش آن کوشش نمودند و در نهادینه ساختن آن به عنوان یکی از عناصر اصلی فرهنگ شیعه نقش داشته اند.عزاداری و ذکر مصائب اهل بیت: به حدی در ساختمان جامعه ایران نفوذ دارد که حتی در دوران معاصر کسانی چون شاه رضا که سرسختانه علیه مذهب در شکل سیاسی و اجتماعی آن مبارزه می کرد و به دنبال شکل دهی ومهندسی یک جامعه سکولار بود، و لو به ظاهر، در بخشی از حکومتش به برگزاری مراسم گرامی داشت امام حسین (ع) و مجالس عزاداری می نمود و با پای برهنه در جلوی دسته های عزاداری کاه برسر می ریخت و در شام غریبان شمع به دست و بدون تشریفات به مجالس می رفت.در ادبیات و فرهنگ نو شیعه، نگاهی تازه به مقوله قیام ابا عبدالله الحسین (ع) انجام پذیرفته و هر چند همواره توأم با حزن و تأثر و مرثیه خوانی و گریه بوده و به نوعی تلقی رمز آلودی از این واقعه را توضیح می دهد، ولی

در عین حال مبین تعابیر متفاوت ازنگرش های وقایع نگارانه قبلی است. به نحوی که تلقی تازه، در کنار حزن انگیز بودن آن وکاربردی کردن این حادثه و پیام های آن برای شیعه مورد توجه واقع شده و در واقع منتهی به شکل گیری رویکردی متفاوت از نگاه قبلی نسبت به قیام کربلا گردیده است.رویکردی سنتی و تا حد زیادی عام پسند، تنها مرثیه خوانی و بیان حُزن آمیز وقایع کربلا را مورد نظر قرار داده و عموماًبه بازنویسی رویدادهای کربلا از نظر تاریخی و با بیان مظلومیت اهل بیت پیامبر (ص) تاکید می نماید. در حالی که رویکرد جدید علاوه بر پذیرش بکاء بر اهل بیت: و بیان حُزن آمیز حادثه کربلا عمدتا توجه خود را به شناخت منطق موجود در ورای قیام و پالایش وقایع آن معطوف داشته و در ادبیاتی که شکل می دهد به دنبال تجزیه و تحلیل پیام دهندگی و اثربخشی و نیز الگو قرار دادن آن برای مقاومت و مبارزه و شهادت است. در واقع این نگرش کار ویژه ای انقلابی و منطقی مبارزپرور را در درون حوادث سال 61 هجری قمری می جوید و هر تفسیری غیر از آن را فرو کاستن از هدف بزرگ امام حسین (ع) و کژتابی از راه ایشان می داند.در دوران مورد بحث هر چند نقش فدائیان اسلام در دهه بیست و اوایل سی و جمعیت مؤتلفه اسلامی در دهه چهل که کم و بیش در درون جامعه روحانیت و یا در ارتباط با آنها شکل گرفتند، در بازپروری و معرفی و سپس نهادینه ساختن مفاهیمی چون شهادت و مبارزه برای خداوند و امثال آن انکار ناشدنی است. ولی به لحاظ نظری مجموعه نوشتارهایی که به

تدریج در دهه چهل به بعد، در این ارتباط متفکران روحانی شیعه نگاشتند، از اهمیت بسزایی برخوردار است.این بخش از ادبیات شیعی، توضیح تازه ای را از مفاهیمی چون جهاد، شهادت، مبارزه علیه ظلم و امثال آن را ارائه داد تا زمینه های تئوریک هرگونه مبارزه، علیه رژیم پهلوی را در دستگاه فکری - تاریخی شیعه توجیه نمایند. هر چند برجسته کردن روح معنوی موجود درجهاد و شهادت و مبارزه در میان جامعه این دوره نمی تواند بی تاثیر از چالش های متعاقب توسعه اندیشه های چپ گرایانه قلمداد نمود. به نحوی که متفکران شیعی را بر آن داشت تا با بازشناسی و بازپروری و بیان روح معنوی این مقولات از جذب شدن جوانان به سوی اندیشه های مارکسیستی که شدیداً روحیه مبارزه جویانه را القامی نمود، باز دارند.از جمله توجه های اساسی در این زمینه را باید در نوشتاری تحت عنوان «گفتار عاشورا» جستجو نمود که دو مقاله مندرج در آن تحت عناوین جهاد و شبهات و مبارزه پیروز را آیت الله طالقانی و دکتر سید محمد حسین بهشتی نگاشته اند و در این رابطه حائز اهمیّت است. در مقدمه این مجموعه به صورت سخنرانی به سال 1382 هجری قمری (1341 هجری شمسی) ایراد شده، سپس به صورت کتاب انتشار یافته است. این اثرضمن اشاره به دو رویکرد واقعه عاشورا، برداشت معمول در باره آن را ردّ نموده و تاًکید می کند که «درباره شهادت حسین (ع) خیلی چیزها گفته و نوشته اند و باز خواهند گفت و نوشت. خاطره کربلا مانند پدیده ای جاری یا شبیه موجود زنده ای است که علاوه بر حفظ و رشد دائمی، جلوه های تازه و فرایندگی های نوظهور بروز می دهد و با زمان پیش

می رود.در کشور ایران و میان ملل شیعه، عزاداری سید الشهدا به فراخور اوضاع و زمان و جریان افکار و احوال شیعیان پیوسته در تحول و توسعه بوده است که بعضی از صور ان مشروع و مطلوب مؤسس اصلی است و بعضی دیگر انحرافی و خرافی» . گاه مطالب این کتاب را متفاوت از رویکردهای موجود در رابطه با کربلا ذکر نموده و در کنار هدف رضامندی خداوند در آن، ارشاد خلق را نیز مد توجه قرار داده است.با مروری بر مقاله های آیت الله طالقانی و دکتر بهشتی مشخص می گردد که هر دو آنها مشکل واحدی را درک کرده و در پی ارائه راه کارهای درون دینی برای پویاسازی اندیشه شیعه بودند. به ویژه در نگاه آنها توسعه اندیشه های مارکسیستی معضل اساسی به شمار می آمد که در میان جوانان و دانشگاهیان نفوذ یافته بود. از این رو ارائه چهره انقلابی و مجاهد گونه از اسلام کوششی اساسی تلقی می گردید.دکتر بهشتی در مقاله خود تحت عنوان مبارزه پیروز با تحلیل به روز حادثه کربلا و بیان هدف امام حسین (ع) که اعتلای کلمه حق بود، زندگی بی مبارزه را، زندگی غیر پویا دانسته و تصویر یک زندگی حقیقی را در میان مبارزه جستجو می کند. او در مورد مبارزه پیروز باید هدف روشن و مشخص داشته باشد و عالی ترین هدف را رضای خداوند می داند و با استناد به آیه 30 سوره فصلت، شرط دوم چنین مبارزه ای را استقامت و پایداری قلمداد می نماید.دکتر بهشتی سنت سوم را روش صحیح مبارزه دانسته و معتقد است مردم باید به روش مبارزه آشنا شوند و به سنخیت بین مبارزه و هدف اهمیت