کتابخانه عمومی بالقرآن

چکیده

این مقاله به عزاداری به مثابه یک فرهنگ نگاه می کند که ابعاد مختلفی دارد. البته چون در درون فرهنگ عام تر شیعه قرار دارد، خرده فرهنگ محسوب می شود و از نظر دامنه علمی و پوشش عرصه اجتماعی گسترش زیادی دارد؛ تقریباً همه جنبه های زندگی شیعیان را تحت تأثیر قرار داده است.سه بُعد فرهنگی سوگواری مهمّ شناخته شده و به توضیح و تبیین آنها پرداخته است. این ابعاد عبارت اند از: بعد علمی، بُعد هنری و بُعد اجتماعی. در بُعد علمی، آثار اعم از کتاب، مقاله و پایان نامه که در طول تاریخ درباره مصائب اهل بیت علیهم السلام بویژه حادثه طف نوشته شده، بررسی شده است؛ در بُعد هنری، احساسات شیعیان و تبلور آن در مراسم عزاداری و زیبایی های تعزیه گزارش شده؛ اما در بُعد اجتماعی اوّلاً تأثیر قیام امام حسین علیه السلام بر جامعه شیعه و ثانیاً رسم و رسوم شکل گرفته در سیر تاریخی نشان داده شده است. این ابعاد، زیرساخت های اندیشه ای حاکم بر تحلیل های عاشورایی را شکل داده و به پژوهشگران در ارزیابی و نقّادی ها یاری می رساند.کلیدواژه ها: فرهنگ سوگواری، جامعه شناسی عزاداری، هیئتِ عزاداری، تأثیر عزاداری، نقش تاریخی عزاداری، آداب و رسوم سوگواری، مراسم سوگواری، مآخذ علمی سوگواری.عزاداری، یکی از جنبه های فرهنگ اسلامی - شیعی را تشکیل می دهد و از مؤلفه های مهمّ این فرهنگ است. در زندگی شیعیان به لحاظ صرف وقت و مصرف منابع اقتصادی و انرژی انسانی، حجم فراوانی به سوگواری اختصاص یافته است. تعطیلات سالانه، برگزاری مراسم اطعام، اهدای نذورات و هدایا و شرکت در مراسم، جای ویژه ای در سبد خانوار مسلمان شیعه مذهب دارد.فرهنگ سوگواری مرادف و

همسان با فرهنگ حسینی یا فرهنگ عاشورا نیست و قلمرو آن وسیع تر و شامل مصائب همه چهارده معصوم علیهم السلام و خاندان رنجکش عصمت و طهارت می شود. زیرا معصومان علیهم السلام شهید شدند و فرزندان و نوادگان آنها هم. [1] .مهم آن است که عزاداری تبدیل به یک فرهنگ شده که در درون فرهنگ شیعی جای گرفته است. از این نظر، خرده فرهنگ محسوب می شود و تمامی جوانب و پیامدها و آثار دیگر خرده فرهنگ ها را دارد. و شامل لایه های مکتوب، شفاهی، هنری و جدیداً الکترونیک است. فرایند فرهنگی شدن سوگواری در بین ایرانیان به سرعت طی شد؛ زیرا ایرانیان با مقوله سوژه ها و تراژدی هایی مثل مرگ سیاوس [2] آشنا بودند. وقتی به واژه «عزا» در کتاب های لغت شناسی و واژه پژوهی فارسی مثل لغت نامه دهخدا مراجعه کنیم، خواهیم یافت که واژگان متّخذ از «عزا» پر دامنه است. پر دامنگی این واژگان حکایت از انس و قدمت عزاداری در فرهنگ ایرانی است. برای نمونه در لغت نامه دهخدا، واژگان مرتبط به عزا را در ده مدخل بررسی و تحلیل کرده است. [3] .زندگی روزانه شیعیان کاملاً با سوگواری، ممزوج شده است و دانشمندان برای تحلیل این وضعیت از سده های اوّل اسلامی به بعد، کتاب ها و رساله های فراوانی در این زمینه نوشته اند. از این رو، کارنامه دانشمندان و نویسندگان مسلمان در حوزه سوگواری حجیم است. علّت توجّه بسیار شیعیان به سوگواری این است که سوگواری در صدد تعمیم امامت شیعی و اصل تولّی و تبرّی بوده است. به عبارت دیگر، سوگواری همواره روشی برای جذب دل ها به سوی آموزه های شیعه، بویژه با ایجاد فضای مظلومیت، شیوه ای برای

توسعه توجیه و آموزش شیعیان و ارتقای قدرت عقلانی و ازدیاد احساس معنوی آنها بوده است. ثانیاً در حوزه فرهنگ شفاهی هم، نقش فرهنگی عزاداری قابل توجّه است؛ زیرا برگزاری هزاران مجلس سوگواری همراه با وعظ و خطابه، به عنوان یک نظام و یک دستگاه فراگیر آموزشی عمل کرده است.غیر از کارکردهای فردی و فرهنگی عزاداری، بُعد جامعه شناختی آن نیز مهم است. عزاداری به عنوان یک عامل جامعه ساز در بین شیعیان ایفای نقش کرده است؛ یعنی جامعه شیعی را با ساختار خاصّ خودش - که مثلاً مرجعیت در رأس آن قرار گرفته و دارای روابط اجتماعی خاص است - شکل و سامان داده است. اگر مجالس سوگواری نبود، معلوم نبود شیعیان بتوانند به سان یک جامعه پر قدرت و پر نفوذ در کوران حوادث بنیان افکن و در نظام های جور و ستم دوام بیاورند و حیات خود را ادامه بدهند.در عرصه جامعه شناسی سیاسی هم، سوگواری کارکرد داشته است؛ زیرا شیعیان را به سیاست و مسائل جاری آگاه نموده و مهم تر این که به آنان الگوی رفتاری خاص تلقین کرده است. مثلاً این تلقی فراگیر است که در گذشته، امام علی علیه السلام یا امام حسین علیه السلام با نظام جبّار، فلان گونه رفتار می کردند و در این دوره هم، باید همان طور عمل کرد. بالاخره روابط و مناسبات شیعیان با نظام سیاسی، در هر دوره تا حدّ فراوانی، تابع القائات سوگواری بوده است.وقتی از منظر انسان شناختی، به عزاداری نظر می افکنیم، می بینیم کمتر دین و آیینی مثل اسلام و پس از آن امامیه به انسان احترام می گذارد. متون دینی اسلام، مثل قرآن آدمی را

تا خلیفه خداوند ارتقا داده است. پس از مرگ آدمی نیز، او را محترم داشته و جهت احترام به او، عزاداری و سوگواری را برای او توصیه کرده است. بویژه اگر انسان متوفّی، شخصیتی استثنایی و فرهیخته باشد، احترام مضاعفی را مطالبه می کند. در بین فرقه های اسلامی، وهّابیان، پس از فوت افراد، هر چند دارای منزلت عالی باشد، مراسم بسیار ساده ای برگزار می کنند؛ ولی بر عکس، امامیه با بزرگداشت او به روش های گوناگون، مثل مراسم وفات، هفته، چهلم و سال، سنگ قبر، شخص درگذشته را محترم می شمارند.بنابراین عزاداری به مثابه یک فرهنگ دارای سه بُعد اساسی است. همه فرهنگ ها کما بیش این ابعاد را دارند. فرهنگی که دارای ابعاد متوازن، با ترکیب منطقی باشد، کارآمدتر است. این ابعاد عبارت اند از: پژوهش و علمیت، هنر و زیباشناسی و جامعه شناختی. این مقاله در صدد بیان و توضیح سطحی و اجمالی این ابعاد است. اگر بخواهیم به عمق این ابعاد برویم، باید ده ها عنوان کتاب تألیف کنیم.

فرهنگ سوگواری

فرهنگ سوگواری، در آینه آثار علمی فراوانی که عرضه شده، به خوبی هویدا است. این آثار مصائب و رنج و غم اهل بیت علیهم السلام و بویژه حزن آنان در حادثه طف و قیام حسینی را به خوبی بیان کرده اند. به دلیل این که عزاداری که در قرون اوّلیه اسلام، با مراسم ساده ای عملی می شد؛ ولی امروزه بسیار پیچیده شده و ابعاد گسترده و متنوّعی در فرهنگ دینی و ملّی ما پیدا کرده است. از این رو، مقالات و رساله های فراوانی درباره خود سوگواری نوشته و منتشر شده است. بنابراین در هر دو زمینه یکی مصائب اهل بیت علیهم السلام و دوم موضوعات عزاداری،

هر ساله آمار انواع آثار، مثل بررسی های تحلیلی، مقالات انتقادی و احیای متون رو به رشد بوده است. البته زمینه اول پیش درآمد و مقدمه موضوع دوم است.البته تاکنون روی خود منابع عزاداری، پژوهش علمی نشده است و جای انواع تحقیقات در این زمینه خالی است. ضرورت دارد که آمار این منابع با شاخص های مختلف گزارش شود و تحلیل این آمارها همراه با جمع بندی علمی، عرضه شود. از سوی دیگر، بررسی محتوایی و تاریخی آنها و نیز بررسی از منظر جامعه شناختی این منابع، مورد نیاز است. به هر حال، لازم است با گزارش منابع مکتوب عزاداری و طبقه بندی آنها، کارنامه مکتوب عزاداری تدوین شود.یک تحقیق ضروری این است که آمار منابع مکتوبِ درباره عزاداری بر اساس شاخص هایی در قالب نمودارهای متداول در اختیار پژوهشگران، قرار داده شود تا با انتشار آنها، راه برای تحقیقات تحلیلی و حتّی بنیادی باز شود.این شاخص ها عبارت اند از: مکان و شهر چاپ یا تألیف؛ زمان تألیف یا چاپ؛ جغرافیا و ملّیت نویسنده یا مصحّح؛ دست نوشته و چاپی بودن اثر؛ زبان؛ ترجمه؛ تصحیح و احیا؛ اقتباس و گزیده.به هر حال، پیش درآمد اصلاح فرهنگ سوگواری، همین آمارها است؛ زیرا نشان می دهد در چه عرصه هایی کاستی ها و خلأ، و در چه زمینه هایی کثرت و انبوهی هست و چشمان پژوهشگران را نسبت به ابعاد سوگواری، باز می نماید.کارنامه علمی سوگواری دو لایه مکتوب و الکترونیک دارد. لایه مکتوب به دلیل قدمت و گستردگی بیشتر مورد توجّه است. امّا آثار الکترونیک هم مهمّ و به عنوان یک سوژه قابل بررسی اند. این که کدام لایه و چه موضوعی مقبولیت و روایی بیشتر دارد،

قابل بررسی است و رعایت آن به کارآمد شدن این فرهنگ منجر می شود.1. نویسندگان منابع علمی و مکتوب سوگواری، معمولاً به سوژه های زیر پرداخته و کتاب، مقاله یا پایان نامه هایی نوشته اند:- روش عزاداری مثل نوحه خوانی و سینه زنی؛- زمان ها و موسم های عزاداری مثل دهه محرّم و شام غریبان؛- انواع سوگواری یا روضه خوانی یا تشکیل مجالس روضه و تعزیه خوانی؛- علائم و نمادهای عزاداری مثل بیرق و روشنایی و لباس؛- مکان های اجرای عزاداری مثل حسینیه؛- عزاداران مثل جمعیت ها و دسته ها؛- مراسمی مثل جوش ریختن، نخل گردانی، دسته های عزاداری، سینه زنی؛- متعلّق عزاداری (شخصی که برای آن عزاداری می شود) مثل امام حسین و امام علی علیهما السلام.تمامی کتاب ها، مقالات و پایان نامه هایی که در حوزه عزاداری نوشته شد، ذیل یکی از محورهای فوق قرار می گیرد.آثار علمی سوگواری، به عنوان بخش مکتوب فرهنگ سوگواری، نیازمند دسته بندی و طبقه بندی است؛ زیرا بدون طبقه بندی، دستیابی به آنها مشکل است. این طبقه بندی می تواند به محتوای آنها هم تعمیم داده شود؛ یعنی با نمایه سازی متن این آثار، راهنمایی برای مطالب آنها فراهم ساخت.2. محتوای منابع مکتوب یکسان نیست و از نگاه متن شناسی می توان گفت آنها به دسته های زیر قابل تقسیم اند:- سوگ نامه یا آثاری که به خودِ عزاداری می پردازند که آنها را آثار ویژه سوگواری یا آثار مستقل می نامند.- مقتل ها یا مصیبت نامه ها، کتاب هایی که از قدیم تاکنون درباره چگونگی شهادت یا فوت یکی از بزرگان دین، تألیف شده که اصطلاحاً به آن مقتل گفته اند. این آثار معمولاً حوادث منجر به قتل را توضیح می دهند. به دلیل این که این آثار، محور عزاداری است و در مراسم عزاداری، این متون از