مقدمه
از جمله دعاهای حضرت سیدالشهدا (ع) دعای معروف عرفه است که بنابر آن چه مرحوم شیخ عباس قمی در مفاتیح ذکر نموده، بشر و بشیر، پسران غالب اسدی نقل کرده اند که عصر روز عرفه در عرفات خدمت آن حضرت بوده اند. پس حضرت از خیمه بیرون آمد و با گروهی از اهل بیت و فرزندان و شیعیان با نهایت تذلّل و خشوع بر جانب چپ کوه ایستادند و روی خود را مقابل کعبه گردانیدند و دست ها را برابر رو، بالا گرفتند؛مانند مسکینی که طعام طلبد و این دعا را خواندند.قبل از دعای آن حضرت چند مسئله درس آموز، گنجانیده شده است که در ذیل به آن می پردازیم
زمان دعا
از روایات فراوانی که در دست است، این معنا تصدیق می شود که زمان ها در اجابت و قبول دعا تأثیر فراوانی دارند که بعضی روایات صراحتاً و بعضی به طور ضمنی به این معنا اذعان دارند، امّا آن روایاتی که تصریح دارند بر مداخله زمان ها در تأثیر دعا:1 _ عَن ْ عَبدُاللهِ بن سِنان ْ قال: «سَئلْت ُ أَباعبدالله (ع) عن السّاعه ِ الّتی یستَجاب ُ فیها الدُّعا یَوْم َ الجُمعه؟ قال َ: ما بین فراغ الإمام من الخطبه ِ اِلی ان تَسْوِی الصفوف،و ساعه آخر النَّهار الی غروب الشمس، وکانت فاطمه تدعو فی ذلک الوقت».در این حدیث راوی از امام صادق (ع) از زمانی که در روز جمعه دعا مستجاب می شود، سؤال می کند و امام به دو زمان در روز جمعه اشاره می فرمایند؛ اول، زمانی که خطیب و امام جمعه خطبه ها را تمام کرده و آماده برای اقامه نمازجمعه می شود، در آن چند لحظه، و دیگر ساعت آخر روز جمعه تا هنگام غروب خورشید که حضرت زهرا (س) هم در آن وقت دعا می فرمودند. و یکی از دعاهای معروف یعنی دعای
سمات هم که اکثر علمای سلف، بنابر قول محدّث قمی بر آن مداومت داشته اند، در همین زمان است.2 _ عَن ْ أبی بصیر عن أبی جعفر (ع): «إن ّ الله تعالی لیأمر ملکاً فینادی کل لیله جمعه من فوق عرشه من اوّل اللّیل إلی آخره: ألا عبدٍ مؤمن یدعونی لاخرته و دنیاه قبل طلوع الفجر فاجیبه؟ ألا عبدٍ مؤمن یتوب إلی ّ من ذنوبه قبل طلوع الفجر فاتوب الیه؟ الاعبد مؤمن...؛ابوبصیر از امام باقر (ع) روایت می کند که آن حضرت فرمودند خدای تبارک و تعالی در هر شب جمعه ملکی را امر می کند که به مردم از بالای عرش ندا دهد که آیا بنده مؤمنی هست که مرا بخواند برای کاری از امور دنیا و آخرتش تا قبل از طلوع فجر ازگناهش درگذرم».و در دنباله حدیث همین طور سوال ها می شود ولی با محدودیت زمان تا هنگام طلوع فجر.و اما بعضی روایات به طور ضمنی دلالت بر تأثیر دعا در زمان خاص دارند و آن روایاتی است که دعایی را برای وقت مخصوصی ذکر کرده اند: در عید قربان این دعا را بخوان، یا در شب جمعه دعای کمیل بخوانید، یا در شب های ماه رمضان دعای افتتاح بخوانید، یا در دهه آخر ماه رمضان می گوید، در شب بیستم این دعا را بخوان و شب بیست و یکم دعای دیگر الی آخر.
دعای دسته جمعی و گروهی
در این جا امام حسین (ع) با گروهی از اهل بیت و فرزندان خود دست به دعا برداشتند، درصورتی که مانعی نبود که خود آن حضرت به تنهایی سراغ دعا بروند. پس معلوم می شود در دعای دسته جمعی امیدی بیشتر برای استجابت است و روایاتی هم دراین زمینه داریم که به دو روایت اشاره می شود.1 _ قال أبوعبدالله
(ع): «ما من رهط أربعین رجلاً إجتمعوا فدعوا الله عزَّوجل ّ فی أمرٍ إلاّ إستجاب الله لهم؛ امام صادق (ع) می فرماید: خداوند دعای چهل نفر را حتماً مستجاب می گرداند».2 _ عن أبی عبدالله (ع) قال: «کان أبی (ع) إذا حزنه أمرٌ جمع النّساء و الصّبیان ثم ّدعا وأمنوا؛ از امام صادق (ع) نقل شده است که پدرم هرگاه چیزی او را محزون می ساخت، زن و بچه ها را جمع می فرمود و سپس دعا می فرمود و آنان آمین می گفتند».
دعا با حال خشوع و تذلل
